Vojo Stanić

Stanić je diplomirao (1951) vajarstvo na Akademiji likovnih umjetnosti u Beogradu. Nakon kratkog i veoma uspješnog bavljenja skulpturom, te nakon realizovanja nekoliko izvrsnih skulptorskih djela, Stanić se davne 1954. intenzivno usmjerio ka razuđenim slikarskim horizontima.

Za više od šezdest godina izuzetno plodnog stvaralačkog rada, maestro je imao preko pedeset samostalnih nastupa, a učestvovao je na više od dvije stotine kolektivnih izložbi u zemlji i inostranstvu. Dobitnik je brojnih nagrada i priznanja, među kojima: Trinaestojulska nagrada Skupštine Crne Gore (1960, 1966); Nagrada AVNOJ-a, Beograd (1966); Nagrada Salona “13. Novembar”, Cetinje (1968, 1973, 1978); “Politikina nagrada za slikarstvo”, Beograd (1970); Nagrada VII Zimskog salona, Herceg Novi (1973); Oktobarska nagrada grada Herceg Novi (1974); Nagrada na jubilarnoj izložbi ULUCG, Podgorica (1976); Prva nagrada Nikšićkog likovnog salona (1976); Nagrada memorijala “Milena Pavlović Barili”, Požarevac (1989). Stanić svojim najvećim uspjehom, smatra predstavljanje Crne Gore na XLVII Venecijanskom bijenalu. Takođe, izuzrtno su značajne njegove samostalne izložbe u SAD (2004), Moskvi (2005 i 2009) te Londonu (2007). Član je ULUCG-a od (1952), član Matice crnogorske i crnogorskog PEN centra, od (1985) je redovni član CANU, a od (1999) i član DANU. Stalno živi i stvara u Herceg Novom. Aktuelnu retrospektivnu postavku prati veoma reprezentativan kolorni katalog sa uvodnim tekstom hrvatskog književnika Miljenka Jergovića, te maestrovim filozofskim i esencijalnim zapisima o umjetnosti i životnoj mudrosti.

Ukupno Stanićevo likovno stvaralaštvo, proizašlo je iz umjetnikove izuzetno bogate vizuelno-mentalne imaginacije, a fundirano je na veoma značajnim kreativno-likovnim potencijalima i sadržajnim životnim iskustvima, te toplom mediteranskom podneblju. Posebno treba istaći sveobuhvatna maestrova vizionarska promišljanja, veoma pronicljivu duhovnost sa osebujnim narativnim potencijalom. U paradigmatskoj potki gotovo svakog njegovog djela, po pravilu je neka čudesno-humorna skaska, na kojoj maestro nadahnuto gradi scensko-personažnu prizornost. Stanić nikada nije lutao za inspirativno-podsticajnim atributima, nalazio ih je u neposrednom okruženju, nudili su mu se sami sobom i bili mu na dohvatu, u svom domu, ateljeu, đardinu, na škveru, kafani, portu, moru ili produbljenim horizontima. Sublimirajući primorske oriđinale i skupine, autohtoni instrumentarij i eksterijerno-enterijerne vrednote u specifičan i osoben kalamburni asamblaž, Stanić poput vrsnog režisera, maestralno supstituiše brojne likovno-scenske dragulje. Njegovo poetizirano i nadahnuto stvaralaštvo je poput kompaktnog amalgamskog supstrata, u kome svaka senkvenciono-slikovna prizornost, nosi sobom bjelodan i prepoznatljiv maestrov genetsko-likovni kod. Kada se obuhvatno analizira ukupno Stanićevo likovno djelo, osim narativno-tekstualne potke, uočavaju se nekoliko veoma bitnih konstanti i posebnih specifikuma. Apsolutno je evidentno da je to slikarstvo poniklo na mediteranskom tlu, u blagodetnom ozračju i logočno se razgranalo u ogromnu habitusnu krošnju. Svaki plod, svako njegovo milozvučno djelo, bazno je supstituisano na vrsnoj crtačkoj shematici, uravnoteženoj kompozicionoj postavci, izbalansiranim oblicima i formama, milozvučnoj kolorističkoj harmoniji, toploj i čudesnoj svjetlosti koja najčešće prodire kontra žur, te bačenim sijenkama koje naglašavaju treću dimenziju, prostornost i produbljene horizonte.

Stanić je definitivno, za nastupajući veoma dug period, prvenstveno uspostavio svoj prepoznatljiv hromatski ključ, u kome dominiraju topli tonovi, žute, okera, tople umbre, maslinasto zelene i marinsko plave.

U svojim poznijim radovima, maestro sasvim logično napušta taj svoj uravnotežen, upjevan i iscizeliran slikarski gard, njegova platna postaju na određen način razbarušena, potezi četke su vidni, koloritnu materiju i tonalitetnu skalu, Stanić ne istražuje na paleti, već je sada direktno uspostavlja na slikanoj površini.

Upravo zbog toga, u pojedinim partijama, javljaju se čisti, zvučni fovistički tonovi, koji se optički melanžiraju direktno na platnu. Iako ne toliko obimna i sveobuhvatna, aktuelna retrospektivna postavka, još jednom je zasigurno potvrdila izuzetzne umjetničke nivo, jednog od korifeja crnogorske likovne umjetnosti.

Jasan, jezgrovit, eksplicitan

Već u ranim slikarskim radovima, Stanić jasno demonstrira svoje kreativno usmjerenje i likovno opredijeljenje, zapravo svoj jasan , jezgrovit i eksplicitan figuralni koncept. On nije objektivističan, niti nadrealan, već apsolutno oniričan i izmaštan. Iako je Stanićevo slikarsko djelo jedinstvenih likovnih karakteristika, moguće je u njemu prepoznati barem tri globalna perioda. U prvotnim djelima, Stanićev personaž je čvrsto stilizovan, na neki način je statičan, ambijent i atmosfera su turobni, kolorit je zatamnjen i djelimično fakturalan. Svakako, Stanić se logično, kontinualno i sukcesivno mijenja.

Ambijenti i opšta atmosfera postaju topli, prisni i milozvučni, scenski prizori su osunčani, figure su razdragane i u pokretu, sve je naprosto pokrenuto i pulsirajuće.

 

Risto Stijović

Risto Stijović je rođen u Podgorici 1894. godine. Po završetku gimnazije, 1912. godine, odlazi u Beograd, gdje po očevoj volji pohađa Trgovačku školu, koju ubrzo napušta i upisuje se na vajarsko odjeljenje Srpske slikarske škole, kod profesora Đorđa Jovanovića.

Prvi svjetski rat Stijovića odvodi preko Albanije na Krf, odatle u Marselj gdje oporavivši se od bolesti 1916. upisuje Umjetničku školu, a sljedeće, u Parizu, “Bozar”.

Skroman, radan, neupadljiv i uvijek nekako po strani, odnosno u svom svijetu, već je ovjenčan slavom učešćem na najprestižnijim zajedničkim pariskim izložbama i sa najvećim umjetnicima toga doba Pomponom, Majolom, Pikasom, Matisom… Sam je smatrao da je najviše naučio od vajara Žozefa Bernara, Fransoa Pompona, animaliste, zatim od Pola Gogena, koga nije stigao da upozna za života (ali je znao njegovo uputstvo “tehniku primjenjujem samo po svom nahođenju da bih izrazio svoju misao, ne vodeći računa o istini prirode, vidljivoj spolja”), od fantastičnih fundusa Luvra, ali i od dragog pariskog prijatelja i velikog slikara Modiljanija. Godine 1922. Stijović je prvi put samostalno izlagao i tada se upoznao sa budućom životnom saputnicom Žanom Dišan – objašnjava Dušan Milovanović vajarev stvaralački put.

Kroz dva dugotrajna perioda, pariski i beogradski (od 1928. do kraja života), Risto Stijović je ostao vjeran sebi: „To što sam onda radio, to je ono što i sada radim, što sam uvek radio, bez prestanka.” Bile su to tri konstante. Prva: nage ženske figure (za koje mu je često pozirala glumica Nevenka Urbanova). Druga: junaci iz “Gorskog vijenca” o kojima je zapisao: “Uzmem parče drveta ili gline pa onda režem, modeliram, ali neprestano mislim na lik kako ga je Njegoš dao. Lebde mi pred očima svi likovi Crnogoraca koje sam video. To su gorštaci koje ja uvek imam u podsvesti. I treća: životinje.

Stijović je svoj izraz zasnovao na svedenosti koju je prepoznao u skulpturi drevnih naroda, pa, ipak, ne bi se moglo reći da njegovo djelo odiše racionalnim sažimanjem, već prije da proističe iz emotivnog bogatstva, što je pariska kritika okarakterisala kao „maštovitost invencije”.

Uvijek svjestan svoje mjere, ali i sopstvene izuzetnosti (dva legata je ostavio iza sebe, jedan rodnoj Crnoj Gori, drugi voljenoj Srbiji i Beogradu) držao se do kraja vretenastih oblika koji emituju mir i blagost.

Pero Poček

Najsnažnija slikarska ličnost među najstarijim generacijama crnogorskih likovnih umjetnika jeste Pero Poček. Rođen je 1878. godine na Cetinju, a umro je 1963. godine u Rimu. Slikarstvo studira u Napulju, gdje završava Umjetničku akademiju, kao crnogorski stipendista. Po završetku studija, duže vremena živi na Cetinju. Kasnije se nastanjuje u Italiji, za koju je uglavnom i vezano njegovo stvaralaštvo od Prvog svjetskog rata naovamo.

Kao i njegovi prethodnici, Poček se razvija u duhu slikarstva akademskog realizma i dugo vremena radi bez ikakvih promjena, oslanjajući se na stilska i zanatska iskustva stečena u napuljskoj akademiji. Radi pejzaže, portrete, figuralne kompozicije, mrtve prirode, sve to realizujući u tamnoj gami, koja dominira izvjesno vrijeme u njegovom slikarstvu. Tamniju paletu smjenjuje oko 1903. godine unošenjem svijetlih, toplih boja, da bi se potom ponovo vratio ranijem koloritu.

Na osnovu slika, pejzaža koje posjeduje Narodni muzej Crne Gore u Cetinju, osobito slika „Napulj sa Vezuva”, „Napulj sa Vezuvom” i „Vršidba”, stiče se uvjerenje da nigdje u cjelokupnoj umjetnosti na Balkanu plener nije tako izdašno omogućio impresionizam kao kod Počeka, i to ubrzano i u jednom logičnom slijedu od slike do slike, od poteza do poteza.

Posebno mjesto u Počekovom slikarstvu imaju djela sa nacionalnim temama, kao i portreti.

Značaj portreta

Značajno mjesto u Počekovom opusu zauzimaju portreti. Među njima posebno se ističu portret Maksima Gorkog, koji radi na Kapriju, a takođe i autoportret, rađen u istoj kolorističkoj gami.

Posebno se izdvajaju dva autoportreta, koja pripadaju fazi intenzivnog uzrasta umjetnika, kada se karakteristično i visoko kvalitetno formirala stvaralačka ličnost Počeka. Izlagana su u Crnoj Gori, bila u postavkama Nacionalne galerije u Cetinju i nezaboravna su ljubiteljima umjetnosti. Prije desetak godina preuzeli su ih vlasnici, Počekovi potomci.

„Autoportret I” — je vjerovatno nastao početkom prošloga vijeka, odnosno prvih godina Počekovog stvaralaštva. Neobičniji i sažetiji od svih njegovih portreta i autoportreta, prije svega zbog dosta odsječnog tonskog oblikovanja koje je, samo po sebi, isključilo izdašnije korišćenje boja, ali ne i svjetlosti. Usredsređujući svu pažnju na psihološku analizu sopstvenog lika, slikar se blagom svjetlošću odvaja iz zgusnute tamne pozadine, materijalizujući svaki detalj finom tonskom gradacijom. Samo su dio lica, nezaklonjen sjenkom šešira, dio odjeće i šaka sa kistom, koloristički jetkiji, od zraka koji je, kao iznenada, otkrio mističnu atmosferu stvaralaštva, utajenog slikarevog nastajanja. U ovoj slici postignuta je skulpturalnost, maestralna modelacija, zahvaljujući izvanrednim igranjem svjetlošću koja je ovdje u službi i forme i gesta. Vjerovatno da je ovo djelo jedno od Počekovih najznačajnijih ostvarenja koje je nesumnjivo i među najvrednijim autoportretima u bivšem jugoslovenskom slikarstvu.

Drugi autoportret, rađen sa manjim pretenzijama, nastao je, vjerovatno nešto kasnije i predstavlja jednu finu intimnu, nadahnutu tvorevinu. Rađen toplim tonovima i mekše, ovo djelo i slobodnijim tretmanom i većom svjetlošću korak je bliže umjetnikovim nastojanjima za prevazilaženjem akademizma.

Slike Počeka nalaze se u mnogim muzejima i privatnim zbirkama u svijetu. Ima ih dosta i u Crnoj Gori. Pored već pomenutih, u Narodnom muzeju Crne Gore u Cetinju su Obala Napulja i Pejzaž, dok su u Njegoševom muzeju: Stara Njegoševa kapela, Mlin, Pod cetinjskim manastirom i Grob Njegošev. U Nacionalnoj galeriji, pored ostalih su: Vršidba, Cetinjsko polje i Iz okoline Cetinja. Rad u tehnici olovke „Portret” nalazi se kod Vaja Kneževića u Podgorici. Najviše slika (29) posjeduju potomci Počeka.

Svoja djela Pero Poček je izlagao na mnogim izložbama najvećih likovnih centara, gdje je dobijao priznanja i nagrade (Rim, Milano, London, Sofija…). Izlagao je zajedno i sa Ivanom Meštrovićem, Urošem Predićem, Marko Muratom i drugim velikim umjetnicima.

Prva samostalna izložba

Interesantno je istaći da je Poček prvi koji je u Crnoj Gori imao samostalnu izložbu kao zaokruženu cjelinu, 1907. godine u sali Ministarstva vojnog na Cetinju (prije njega su takođe na Cetinju — Vlaho Bukovac 1883. pokazao nekoliko portreta porodice knjaza Nikole u Biljardi i Marko Gregović 1896. samo dvije slike u „Lokandi”) Tim povodom u „Glasu Crnogorca” od 1. i 15. decembra 1907. godine objavljena su dva napisa u kojima, između ostalog, piše da su Počekovi radovi na izložbama u inostranstvu, posebno na Balkanskoj izložbi u Londonu, ocijenjeni „kao uzor ne samo naše, nego i slovenske umjetnosti” i dalje: „… da su bili cvijet naše izložbe, da su zaslužili osobitu pohvalu, a mladi umjetnik nagrađen zlatnom medaljom… Poček je dokumentovao ne samo svoj neosporan dar, već je predstavio svoju otadžbinu Crnu Goru kao kulturnu zemlju i na polju slikarske umjetnosti.”

Počekovo istaknuto mjesto i značaj u umjetnosti su izraziti, a njegov doprinos razvoju moderne crnogorske likovne umjetnosti je istorijski.

Miodrag Dado Đurić

Dado nikome ne duguje i ničemu ne pripada, nema ni prethodnike ni sledbenike, a spreman je da odbaci nadrealizam kao i postnadrealizam, samim tim što je odbio da upozna Andre Bretona, rekavši za njega da je policajac duha.

Početkom osamdesetih godina prošlog vijeka, u jednom engleskom umjetničkom časopisu bio je objavljen tekst o Frensisu Bejkonu kao najvećem živom slikaru. Autor teksta je odmah iza Bejkona istakao crnogorsko-francuskog slikara Miodraga Dada Đurića, kao drugog najvažnijeg svjetskog slikara. Neko drugi bi možda s pravom pomislio na Ernsta Fuksa ili Gigera, koje je Salvador Dali smatrao svojim nasljednicima. Njihov rad je, međutim, ilustrativniji, komercijalniji, manje originalan i likovan od Dadovog. Djela su im donekle ukočena dok su Dadove linije crteža  svojevrsne neravature, predjeli iskidanih živaca, a slike žive i vibrantne, ispunjene halucinatnom energijom, mrakom crnogorskih špilja i pariskih podruma.

DADO I FUKS
Svetozar Radojčić, utemeljitelj moderne srpske Istorije umetnosti, tvrdio je da ukoliko neko kaže za nekog umjetnika da je veliki, odmah moramo biti na oprezu, a kada tvrdi za drugog da je najveći ili najznačajniji možemo sa sigurnošću odbaciti takvo tvrđenje kao neutemeljeno. Takav stav je blizak Dadovom koji tvrdi: „Ja jesam dobar ali ne veliki“. Osim lične skromnosti koja obilježava i njegov životni stil, ističe ga još nešto. Oko Fuksa se decenijama okupljaju njegovi učenici iz cijelog svijeta, koji su uspjeli samo da kompromituju i razvodne njegov opus. Ne treba ni dokazivati besmislenost njihove tvrdnje da ih Fuks podučava renesansnoj tehnici slikanja. Niko danas ne zna da slika poput renesansnih majstora, pa ni sam Fuks. Najveći dio savremenog fantastičnog slikarstva u znaku je tog vodećeg predstavnika Bečke škole fantastičnog realizma ili kako je Sergej Aparin rekao: „Fuks gore, Fuks dolje, Fuks lijevo, Fuks desno“. Uostalom, i sam veliki bečki majstor zadivljen piše o Dadu kao slikaru magične svjetlosti u svojoj knjizi „U znaku sfinge“. Dado nikome ne duguje i ničemu ne pripada, spreman je da odbaci nadrealizam kao i postnadrealizam, samim tim što je odbio da upozna Andre Bretona, rekavši za njega da je „policajac duha“. Dado nema ni prethodnike ni sledbenike, jer oko velikog drveta ništa ne raste.
Upoznati i sasvim malo sa značajem ovog slikara, shvatamo jad i bijedu provincijalizma naše male sredine. Premda ona u odnosu na svoju veličinu ima jednu od najživljih likovnih scena u svijetu, slikare figuracije, fantastike i modernog realizma među boljim pa i najboljim u svijetu, što se odnosi i na mnoge naše avangardne stvaraoce, njeno prokletstvo je u zvaničnom neprihvatanju sopstvenih vrijednosti. Umjetnicima je neuporedivo teže da uspiju ovdje nego u svijetu i na tom zlu se kale mnoge generacije. Inferiornost naše zlobe i zlovolje mogli smo upoznati prilikom održavanja izložbe posvećene šestoj deceniji Dadovog crtanja. Teme su vječne, nevezane za sam događaj – Dado, crtež i beogradska scena. Borka Božović, istoričarka umjetnosti, vlasnica je beogradske privatne Galerije „Haos“ specijalizovane za crtačku umjetnost. U vrijeme kada su drugi privatni galeristi iz finansijskih razloga skoro nasrnuli na slikarstvo i u potpunosti zaboravili na crtež (skulpturu i grafiku više niko i ne pominje), Galerija „Haos“ izložbama podsjeća na izuzetno vrijeme koje je započelo krajem pedesetih i završilo se početkom osamdesetih godina prošlog vijeka, pojavom nove slike i transavangarde. U periodu od dvadeset pet godina Beograd je bio crtačka imperija, Meka i Medina balkanskih crtača, njime su harali umjetnici najvišeg nivoa, kraljevi tuša i pera, poput Aleksandra Hecla, Uroša Toškovića, Dragana Lubarde, Leonida Šejke, Mira Glavurtića, Ljube Popovića, Mihajla Đokovića Tikala, zaboravljenog  Milosava Lazarevića („Laze šermetra“ ili „Laze buđavog“) i brojni drugi. Dado Đurić je bio ikona, simbol i sublimacija te onostranosti, u vrijeme poznog modernizma iznenada probuđene strasti za crtanjem, za crtežom renesansnog, raskošnog i fantastičnog tipa. Zato je nastojanje vlasnice Galerije „Haos“ bilo krajnje plemenito, petnaest godina postojanja je trebalo krunisati izložbom najvišeg ranga. Prikazala je Dadove crteže ,  nazvavši izložbu „Eruval – Beograd, odlazak i povratak“.

STANIŠTA UMJETNIKOVOG UNIVERZUMA
U pitanju su dva mitska staništa Dadovog univerzuma, mlin u Eruvalu, selu osamdeset kilometara udaljenom od Pariza, u kome je Dado napravio kuću, bolje reći životni asamblaž ili instalaciju i Beograd, po ideji Leonida Šejke, Dragoša Kalajića i Dragana Mojovića, duhovni centar svijeta. U mlin se Dado naselio 1960. godine, ispunio ga svojim vampirima i čudovištima, tako dragim nekim vodećim francuskim intelektualcima, predstavnicima kulture čije izdavaštvo ima najviše naslova o monstrumima, čudesnom i fantastičnom, najozbiljnije napisanih, kao što je francuska škola izučavanja okultizma među posebnim. Dado je u takvoj prebogatoj kulturi smatran najvažnijim živim francuskim slikarom, a njegove izložbe su pomno praćene kao značajni događaji za Pariz. Takav slikar je praktično bio istjeran iz Beograda sredinom pedesetih godina. Ispod bijele ptice, u podzemlju, vreba aždaja, Beograd ima svoju tamnu stranu, svoje čudovište  iz dubina koje su možda najbolje upoznali pripadnici grupe Medaila, tog našeg prvog i najvažnijeg likovnog, avangardnog, okultnog, ali paradoksalno i tradicionalističkog, antimodernističkog i hrišćanskog andergraunda. Dado je u Beogradu bio vladar tog svijeta, povezivao je umjetnike Mediale sa pola meda, racionalne, svetlozarne konstruktiviste sa onima sa pola ale, crnomagičare podzemnih inspiracija, kojima su tavani, podrumi i groblja bliži od svjetlosti kristala. Neki Dada smatraju centralnom figurom Mediale, a njegov odlazak u Pariz 1956. godine, početkom raspada te grupe i raslojavanja njene estetike. Zašto je otišao? „Toliko sam bio gladan u Beogradu da još i sad osećam izvesnu mučninu kad se setim tih dana“ kaže slikar koji je sa ostalim „sumnjivim probisvjetima“ bio uhapšen prilikom Hruščovljeve posjete Beogradu. To se događa u vrijeme kada je Henri Mur gostovao i izlagao u Beogradu, posjetio Likovnu akademiju, otkrio Dada Đurića kao najosobenijeg umjetnika u ovoj sredini i želio da mu obezbijedi stipendiju za London. Dadove kolege su ga odvratile pričom da je on asocijalan tip, protivnik režima i nedostojan takve pomoći. Dado se posle pola vijeka vratio u grad gdje ga sve podsjeća na period siromaštva i obespravljenosti jer, kako kaže, bilo mu je uprkos svemu izuzetno teško da ga napusti.

OSNOV „DADOZOFIJE“

Borka Božović je uložila mnogo toga u duhovnu i materijalnu avanturu organizovanja manje retrospektive Dadovih starijih crteža. Slična je održana još samo 1981. godine u Kabinetu grafike Umjetničkog centra Žorž Pompidu (popularni Bobur), najvažnijoj francuskoj instituciji za (post)modernu umjetnost, koja osim što u stalnoj postavci izlaže, čuva i šezdeset četiri Dadove slike. Za potrebe ove izložbe galeristkinja je angažovala vodeće domaće kolekcionare, pozajmila radove iz Narodnog muzeja Crne Gore na Cetinju, prikazala svoju zbirku i premijerno izložila najnoviji ciklus posvećen krunisanim glavama, odštampala dvojezični katalog sa brojnim kolor reprodukcijama ne samo crteža, u kome je njena produbljena studija kao i esej Janice Đurić, umjetnikove ćerke i likovne kritičarke, koja je priložila i hronologiju slikarevog života i djela, a potom je cio događaj u zanimljivoj formi eseja i intervjua najavila na tri strane subotnjeg kulturnog dodatka „Politike“. Zato jer je Dado fanatik crtanja, crtež je osnov dadozofije, u ranom djetinjstvu je „gravirao“ kuhinjskim nožem zidove porodične kuće, crtao je kao student na Akademiji isto onako kao i na vrhuncu karijere, crtao stojeći, u zatvoru, na kancelarijskim papirima, s druge strane hamer papira studentskih radova na Arhitektonskom fakultetu, na listovima računovodstvenih knjiga, na finom papiru enciklopedija, na manuskriptima, kopijama rukopisa, foteljama i frižiderima, po zidovima, crtao je i po kostima kao da su njegove jer, kako Dragan Lubarda, drugi crtački demijurg kaže „Crtač treba da se zaboravi dok ne ugleda belinu svoje kosti“.
Posle svega, umesto da srcem, dušom i umom prihvatimo ovakav likovni dar sa francuskog neba, potpuno nezainteresovani za Dadove crteže, za vrijednost tog djela, pojedinci su u štampi, na stranicama subotnjeg dodatka za kulturu „Politike“, u tri broja razvili besmislenu polemiku oko toga ko je prvi u Beogradu organizovao izložbu Dadovih djela, kao da su oni bitni a ne ta djela. Umjesto da sudjeluje u proslavi jubileja i svečanosti ovakve izložbe, autorka projekta Borka Božović je morala da se brani i opravdava. Ponovo je Dado uznemirio malu i učmalu sredinu, opet ona nije bila kadra da podnese njegovu veličinu. Duža dokumentarna emisija „Ćirilica“ Milomira Marića na TV Hepi – Košava, urađena i prikazana tokom izložbe još više je probudila neke provincijske sujete. Intervju slikara Milorada Bate Mihajlovića u toj emisiji ima razmjere kulturnog skandala. Uvaženi srpski akademik ne samo da je nesuvislo i nepovezano govorio, već je svaku drugu rečenicu propratio psovkom da bi na kraju izrazio sumnju u to da je Dado homoseksualac. Kada nam akademici iskazuju zavist i nedoraslost umjetnosti, možemo se s pravom zapitati nije li Dadov odlazak bio najveći šamar našoj kulturnoj javnosti koja ga u svojoj tuposti nije ni osjetila? Dado se vratio u velikom stilu, ali mi nismo umjeli da se vratimo njemu.

Nikola Gvozdenović

Skoro pola vijeka prisutan na našoj likovnoj sceni,Nikola Gvozdenović predstavlja stvaraoca koji je svoj kreativni ,duhovni I misaoni svijet dostojno ugradio u neprolazne vrijednosti savremene crnogorske umjetnosti.

Tematski vezan za pejzaž Crne Gore I antejsku snagu njenog čovjeka,Gvozdenović predstavlja sinonim  crnogorskog umjetnika kojeg karakteriše najizvorniji,iskonski ,arhaični princip  duha geinus loci.

Rodna Crmnica postal je u njegovom slikartsvu  paradigm vaseljene u malom ,sublimirana snaga jednog okamenjenog svijeta  koji egzistira u osami ,izolovan od civilizacijskih tokova .Ona predstavlja odraz imaginarne božanske emanacije  iz koje je stvorena nova realnost prožeta  sugestivnom moćijednog “djevičanski” čistog prostora u koji, transcedentalnom slojevitošću misli I osjećanja,slikar unosi diskretno nagoviještene mjene I preobražaje ne narušavajući ,pri tome, “tvoračesku” harmoniju duha I materije.

Kad u krševitom,ali lirski intoniranom pejzažu , sa rijetkom vegetacijom,usamljenim ili grupisanim kućama, okućnicama I crkvenim zdanjima ,komponovanim u više planova,smiješta ljudsku figure ona izrasta u monumentalnu, dominirajuću formu koja suvereno vlada svojim egzistencijalnim okruženjem.Gvozdo je pretvara u introvertnog diva ,gorostasa zagledanog u sopstvenu nutrinu ,drevnog mudraca koji se uzdiže nad tegobama zemaljskog bitisanja.

Koza simbol “neobjavljene praiskonske supstance” I slobode,(Koze),kokot simbol gordosti I prgavosti,(Delija) I orao ptica moći I snage pored čovjeka predstavlja jedina bića koja naseljavaju njegov Gluhi Ddo,Dodoše,Trnovo,Komarno,Ujčevinu,Brijege..

Ovaj arhaičan svijet definisan gustim tkanjem linearnih ritmova I “poentilistički” nanešenim bojenim  mrljama,Gvozdo postavlja u  smišljene kompozicijske okvire  prečišćenih I egzaktno realizovanih prostornih orijentira I kristalno jasnoj atmosferi.Kolorit prvog plana je intenzivniji da bi, u drugom,postao mekši I pastelniji,čime je postignut utisak iluzionističkog slikarstva.Potreba za multipliciranjem ,triptisi,diptisi, I istovremene predstave na nebu I zemlji,zemlji I vodi,pomjerena slika stvarnosti I njene iluzije ,saobražena je slobodi umjetnika koji je ostvario jedan imaginarni svijet po sopstvenim zakonima I sopstvenoj volji-magično ogledalo u kojemu su mistično sjedinjeni metafizika I realnost.

Polazeći od apsolutnog vremena I ograničenog prostora u kojem su se stekle energetske sile prirode I čovjeka ,Gvozdo je kroz pojednostavljene arhetipske forme  stvorio autonomnu viziju ikoničnog karaktera,sliku vlastitog univerzuma kao nukleusa njegovog memorijskog ,egzistencijalnog I duhovnog bitka-njegove “kolijevke”.

Ilija Šobajić

Ilija Šobajić je jedan od najobrazovanijih crnogorskih akademskih slikara, crtača, grafičara, primijenjenih umjetnika i pedagoga. Rođen je 14 avgusta 1876. godine u Danilov¬gradu, u poznatoj porodici Šobajić koja se nastanila u Nikšiću 1877. godine. Krajem XIX i početkom XX vijeka porodica Šobajić je imala zapaženu ulogu u kulturno-prosvjetnom i trgovačkom razvoju grada Nikšića.

 

Osnovnu školu učio je u Nikšiću (1883 – 1887), gimnaziju u Kotoru, I i II razred (1887 – 1889). U Beogradu završava V razred Realne gimnazije (1889 – 1893). Ambicija za daljim školovanjem odvela ga je 1896. godine u Beč gdje se upisao na Državnu akademiju likovnih umjetnosti, kao stipendista Knjaževine Crne Gore. Pred završetak školovanja dobio je Nagradu profesorskog savjeta za studije akta gdje je, još kao student, osvojio status izvanrednog crtača. Diplomirao je 1901. godine. Radi usavršavanja, obrazovanje nastavlja u Parizu, kod Leona Monea (Léon Monet), gdje završava Veliku školu lijepih umjetnosti (1901 – 1905).
Ilija Šobajić je bio umjetnik širokog obrazovanja i opšte kulture. Govorio je francuski i njemački jezik, a služio se engleskim i italijanskim. Za vrijeme školovanja u inostranstvu u Minhenu je usavršio tehniku bakropisa i obišao je najznačajnije muzeje širom Evrope. Prve radove objavljuje u listovima „Veseljak” i „Neven”.
Po završetku studija vraća se u Crnu Goru gdje je odmah postavljen za nastavnika Velike državne gimnazije na Cetinju, 1. novembra 1905. godine. Ukazom kralja Nikole I, od 15. juna 1912. godine, br.2255, postavljen je za profesora iste gimnazije. U ovom periodu predaje na Djevojačkom institutu i Bogoslovsko-učiteljskoj školi na Cetinju. Na ovoj dužnosti je sve do objave Balkanskog rata. U Balkanskom ratu 1912/13. učestvuje kao intendant poljske bolnice u Kolašinskoj brigadi. Po svršetku rata nastavio je službu u Cetinjskoj gimnaziji do 21. januara 1914. godine. Predavao je crtanje i kaligrafiju, a školske 1907/08. i francuski jezik. Po službenoj potrebi, privremeno, je premješten u Državnu gimnaziju u Nikšiću, 21. januara 1914. godine, kao profesor srpskog i njemačkog jezika, istorije, crtanja i kaligrafije.
U I svjetskom ratu (1914 – 1918) učestvuje kao sekretar Crvenog krsta, pomoćnik glavnog intendanta Hercegovačkog odreda, zatim u bojnoj liniji kao redov V čete, Vražegrmskog bataljona. Za vrijeme neprijateljske okupacije interniran je u Austro-Ugarsku 1916. godine, gdje je bio do svršetka rata.
Poslije rata i kratkog službovanja u Nikšiću, karijeru likovnog pedagoga nastavlja 1919. godine u Beogradu kao “učitelj vještina” u I muškoj gimnaziji i kao profesor “večernjeg akta” na Umjetničkoj školi, gdje radi sve do penzionisanja.
Bio je kreator nacrta prvog crnogorskog novca – perpera, u apoenima od 1 i 5 koji su izrađeni u srebru 1909. godine. Po njegovom nacrtu rađene su i emisije srebrnog i zlatnog novca iz 1910. i zlatni jubilarni novac iz iste godine. Novac je radjen po nacrtu I. Šobajića od 1909. do 1914. godine. Osim novca napravio je nacrt za jubilarnu medalju. Radio je kao ilustrator mnogih publikacija, knjiga i plaketa. Ilustrovao je ciklus crnogorskih jubilarnih poštanskih maraka 1910. godine kao i ostale emisije od 1907. do 1913. godine. Po njegovom nacrtu rađene su i žandarmske uniforme.
Za svoje zasluge u radu i usluge ukazane crnogorskom narodu, prilikom kolektivne umjetničke izložbe na Cetinju, odlikovan je Danilovim ordenom V stepena 1906. godine i Danilovim ordenom IV stepena 1914. godine.
Najveći dio njegovog crtačkog umijeća prikazan je na velikoj samostalnoj izložbi u Beogradu 1926. godine, kada je prezentovao oko 300 radova. Kao daltonista prirodno se opredijelio za grafiku. Njegov cjelokupan opus bazira se isključivo na crtežu. Najbolje se može proučavati po tematskim ciklusima: akt, motivi iz narodnog života, pejzaži i portreti, motivi iz „Gorskog vijenca”. Šobajić je školovan i odnjegovan u duhu akademskog realizma. Precizan i nadahnut crtač cijenjen je kao izvanredan faktograf: od motiva Nikšića i detalja pejzaža, do jasnih etnografskih studija i voluminoznih crteža ženskog tijela. Ilustrovanju „Gorskog vijenca” posvetio je poslednje godine života. Umro je 1953. godine u Beogradu.
Izložbenu postavku čine 22 panoa sa 89 dokumenata, sve iz Arhiva Nikšić i crteži iz fundusa galerije “Nikola I” Nikšić. Predstavljena su lična dokumenta, prepiska sa raznim ličnostima, fotografije i skice radova. Izložena arhivska građa pisana je na srpskom, njemačkom i francuskom jeziku.
Zahvaljujuću putovanju kroz ova dokumenta i crteže otkrivamo i upoznajemo Iliju Šobajića. Iz njih saznajemo o njegovom širokom obrazovanju, o ljubavi prema profesorskom pozivu, o uticaju na buđenje želje za likovnim obrazovanjem kod mladih, posebno u Crnoj Gori, o njegovom patriotskom duhu. Kao čovjek koji je dosta putovao i obišao mnoge zemlje, nikada nije napustio svoju rodnu Crnu Goru. Uvijek joj se vraćao bilo kroz grafiku ili ilustracije. Iz njegovih pisama otkrivamo povezanost sa mnogim poznatim ličnostima toga vremena.
Svojim radom je ostavio neizbrisiv trag u kulturnom i duhovnom napretku Nikšića, Cetinja i Beograda. Nikšić ima tu privilegiju, koju nemaju drugi gradovi, da posjeduje lični fond Šobajića i dio njegovog likovnog stvaralaštva.

Milo Milunović

Milo Milunović (1897-1967) školovao se na Cetinju,Skadru,Monci,Firenci i Parizu. U I svjetskom ratu stupa u crnogorsku vojsku , a od 1919. do 1922. boravi u Parizu, gdje se upoznaje sa Sezanovim djelima.

1923. godinu provodi u Prčnju gdje u parohijskoj crkvi slika freske. Od 1924. do 1926. živi u Zagrebu, i izlaže u proljećnom salonu, zatim ponovo odlazi u Pariz, a odatle u Beograd, gdje, sa dvojicom kolega, osniva Umjetničku Akademiju. To je njegov impresionistički period koji je ujedno najplodniji u stvaralaštvu Milunovića.
Nakon drugog svjetskog rata sa Petrom Lubardom osniva umjetničku školu na Cetinju.

1949. godine u Beogradu dobija zvanje majstora i osniva majstorsku radionicu,a  njegove slike dobijaju ekspresionističku notu. Često slika mediteranske pejzaže  i mrtve prirode sa rakovima ,ribarske mreže,ljude i more.

SVETA PORODICA

1a6ae0a35517cc16cbf387efd27c6a58

Milunovićev crtež “Sveta porodica” nosi sezanovske odlike,ali i nagovještava  neorealističku preciznost  kojoj će se slikar okrenuti družeći se sa velikim francuskim vajarom Burdelom.Potpisan je,impozantnih dimenzija (4 m sa 90 cm),na papiru,nacrtan u Zagrebu gdje je umjetnik boravio prije nego što je u Beogradu oslikao trpezariju  u kući Đurice Đorđevića, a potom kreuo za Pariz.Šta je na ovoj fresci Milunović naslikao nije poznato ,jer je kuća u Strahinjića bana srušena u bombardovanju Beograda.

U Milunovićevom opusu nisu poznati ovako veliki crteži ,atipičnih mjera.Zato bi ovaj mogao biti pripremni za fresku.Na crtežu su Marija, Josif i mali Hrist,a sa strane korpa,ćup ,plodovi-mrtva priroda ,čest motiv njegovih slika.

U tekstu “O pokretu i drugim važnim činjenicama u likovnoj umjetnosti”(Umjetnički pregled,1940.),pisanom kada je bio profesor na Akademiji ,Milunović ovako objašnjava svoj kredo:”Svi ti velikani (Grci,Rembrant,Velaskez,Renoar…) nikad nisu tražili ‘podne u dva sata’ ,kako to Francuzi dobro kažu ,već su inspiraciju crpeli iz života.”Dio života je i tradicija .”Iz naših starih fresaka možemo naučiti šta su mase,ritam,kompozicija,istinski pokret ruku…”Obratite pažnju na razliku u zaštitničkom pokretu ruke ,majčinskom (ka djetetu) i očinskom (od djeteta).Pokreti istovremeno grade  poluovalnu kompoziciju ,po svemu sudeći predviđenu za zid?! Kapitalno djelo

MRTVA PRIRODA SA VIOLINOM

3468.jpg

Za vrijeme svog dugog boravka u Parizu, od 1926. do 1932. godine, Milo Milunović stvara pod uticajem djela francuskog slikara Pola Sezana. 1930. godine naslikao je Mrtvu prirodu sa violinom, jednu od slika njegove najviše zrelosti. Ova slika koja predstavlja samo jedan fragment, kutak enterijera, nosi intimistički prizvuk i sva je podređena klasicističkom miru, vrhunskih slikarskih dometa. Slika se danas nalazi u Narodnom muzeju u Beogradu.

Prostor na slici Mrtva priroda sa violinom je strogo organizovan, plitak, sa nekoliko predmeta koje su često slikali umjetnici kubizma. Kompozicija slike je veoma precizna. Forme su modelovane tankim, ali oštrim konturama.

Podjela površine slike se zasniva na zlatnom presjeku. Površina je podijeljena i po vertikali i po horizontali, a dominiraju vertikale i horizontale, ponekad malo iskošene. Monumentalnost slike je zasnovana na ravnoteži između intelektualnog i emotivnog izraza.

Kolorit je podređen strogoj arhitektonici oblika. Dominira crveno i zeleno, ali ne kao čiste, zvučne boje, već kao valer ove dvije boje. Iako izgleda kao da je sve na slici rađeno lenjirom i konstruktivno, ona ima mnogo svjetlosti i vazduha, što dolazi od načina tretiranja površina i bojenih akcenata.

Idealista, nikada zadovoljan sobom, Milinović je slike  radio dugo i za njih pravio mnogo skica, ali je i pored toga za sobom ostavio mnogo slika, fresaka i plakata.
Izmedju dva svjetska rata Crna Gora je, barem na nivou svoje kulterne elite, bila društvo sa odlikama modernizma kao pravca, a time i modernosti. Doduše – po nju se moralo ići na sam njen izvor – u Pariz, ali je zato ona u reakciji sa domicilnim dala jedan vrlo originalan proizvod, ili, današnjim rječnikom rečeno – brend.

Petar Lubarda

“Želio sam jedino da slikam onako kako osjećam.Moj najveći učitelj bila je zapravo Crna Gora.”

 

Petar Lubarda jedan je od najznačajnijih umjetnika ovih prostora koji je svojim stvaralaštvom obilježio i odredio tokove slikarstva druge polovine 20. vijeka. Modernist, odlučnost izraza i stvaralačka snaga odredili su mu istorijski pijedestal koji ga svrstava među najdarovitije i najuticajnije umjetnike.

Aktuelnost njegovog djela poklapa se sa evropskim i svjetskim tokovima. “Otud se bez mnogo preterivanja može reći da je veliki Petar svojim delom promijenio sudbinu jugoslovenskog slikarstva posle Drugog svjetskog rata.

Njegov podvig odrazio se svojim uticajem i u drugim oblastima našeg umjetničkog stvaralaštva. Bio je to znak na putu našeg izlaska iz “kulture u zatvorenom društvu”.

Legat Petra Lubarde trenutno čini 24 slika, 292 crteža i grafika, namještaj, arhivska i rukopisna građa, dio biblioteke i lični predmeti umjetnika zatečeni u Iličićevoj br. 1. Legat je primljen u izuzetno lošem stanju. Zatečeni predmeti su devastirani i ugroženi usled godina nemara i nebrige, dok dio umjetničkih djela nedostaje. Intervencijom Kuće legata i gradskih službi u periodu od 2008. do 2011. godine sačuvan je i konzerviran ukupan likovni materijal, namještaj i dio arhivske građe (pisma, bilješke, skice, lična dokumenta, fotografije, kalkovi i dr).

 

 

 

 

 

Dragan Mijač Brile

Brile

Završio je fakultet likovne umjetnosti u Beogradu 1989.god u klasi profesora I poznatog umjetnika Svetomira Arsića Basare. Član je ULUCG  od 1990god ,a za svoj rad ,dobitnik je više nagrada za slikarstvo.Osnivač je likovne kolonije “Buljarica art” od 1997god.Do sada je imao 33 samostalnih izložbi  I više zajedničkih u zemlji I inostranstvu.

Brile na svoj način posmatra I oslikava svijet koji ga okružuje, kroz koji ne želi da prodje kao usputni prolaznik. Voli potpunu jasnoću I u crtežu I u  koloritu, ne voli kada se nešto gubi, miješa.Najviše slika tehnikom ulje na platnu.

Njegovu likovnu poetiku karakteriše iskonski instinkt, impulsivnost I snažna ekspresija iz koje izvire jasna,dječije ogoljena emocija.

Brile osjeća u sebi svu buru doživljaja mediteranskog  mita, s jedne strane obasjanog jarkim suncem,a sa druge, okupanog kišama juga. To je taj contrast ,ta bol koja dotiče ključna pitanja smisla egzistencije ljudskog bića.

Crnogorska ljepotica u Londonu 1907. godine.

 

 

Jedan događaj posebno je proslavio  selo Godinje  u svijetu. Naime, u Londonu se 1907. godine održavalo takmičenje najljepših žena svijeta. Kralj Nikola je trebao da pošalje predstavnicu Crne Gore na to značajno takmičenje. Da bi pronašao najljepšu, kralj je poslao glasnike po crnogorskim selima da traže lijepe đevojke. Tako su naišli na lijepu Milenu Delibašić. S obzirom na tradicionalizam, njen otac se jako usprotivio slanju njegove kćerke na ovo takmičenje. Međutim, na veliko insistiranje kralja Nikole, on je morao prihvatiti ovu odluku. Milena je na takmičenju bila najzapaženija. Mnogi su se otimali za njen ostanak u Londonu i dalji angažman, a čak joj je ponuđen i brak, od strane jednog velikog bogataša. Ipak, ona se vratila u domovinu i udala za momka Lekovića iz Godinja. Kada je kralj Nikola upitao, zašto se nije udala tamo, ona je odgovorila da je kralj nije poslao da se tamo uda, već da prikaže crnogorsku ljepotu. I danas se u Godinju, u jednoj od kuća Lekovića, čuvaju slike i isječci iz poznatih svjetskih novina, koje su objavile priču o ovoj prelijepoj Crnogorki, koja je odbila bogatstvo i slavu, i vratila se da živi u Crnu Goru, u veoma teškim uslovima.